Εξόρυξη στις Κυκλάδες: Ψηφιακά ίχνη

Από τη ρωμαϊκή εποχή, τα λατομεία μαρμάρου της Τήνου προσφέρουν την πιο σημαντική ορυκτή πρώτη ύλη του νησιού, η οποία είναι άμεσα συνδεδεμένη με την περίφημη παραδοσιακή μαρμαροτεχνία. Η βιομηχανικής κλίμακας εκμετάλλευση του τηνιακού μαρμάρου ξεκίνησε τον 19ο αιώνα, όταν αυξήθηκε η ζήτηση για μάρμαρο και εξειδικευμένους τεχνίτες λόγω της αστικοποίησης και της κυρίαρχης τότε νεοκλασικής αρχιτεκτονικής. Το 1955 ιδρύθηκε το Προπαρασκευαστικό και Επαγγελματικό Σχολείο Καλών Τεχνών Πανόρμου Τήνου, με στόχο την εκπαίδευση των επόμενων γενεών μαρμαροτεχνιτών, ενώ το 2008 ιδρύθηκε το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας της Τήνου, το οποίο παρουσιάζει την ιστορία του τηνιακού μαρμάρου από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Η εξόρυξη μαρμάρου συνεχίζεται μέχρι σήμερα στο βόρειο τμήμα του νησιού. Η ιστορία και οι περίπλοκες διαδικασίες εξόρυξης, μεταφοράς και επεξεργασίας του μαρμάρου κατά τον 20ό αιώνα αποτυπώνονται σε φωτογραφικά αρχειακά υλικά που απεικονίζουν το λατομείο της Βαθύς και το λατομείο πράσινου μαρμάρου στους Αχινούς. Νεότερες φωτογραφίες του Αλέκου Φλωράκη από το 1984 καταγράφουν τεχνικά και γεωλογικά χαρακτηριστικά αυτών καθώς και άλλων λατομείων στο βόρειο τμήμα του νησιού.

Ο Αλέκος Ε. Φλωράκης (γεν. 1948) είναι Δόκτωρ Εθνολογίας και Λαογραφίας και ποιητής που ανήκει στη λογοτεχνική γενιά του ’70. Σπούδασε στην Αθήνα και το Παρίσι. Έχει δημοσιεύσει πολυάριθμες μελέτες σε ανεξάρτητες εκδόσεις, επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων, καθώς και ποιητικές συλλογές και λογοτεχνικά βιβλία. Το 2018 βραβεύτηκε με το Χάλκινο Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών για τη συνολική προσφορά του.

Μια σύγχρονη οπτική των ίδιων περιοχών προσφέρεται μέσα από το οπτικοακουστικό αρχείο του Τηνιακού μαρμαροτεχνίτη και κινηματογραφιστή Γιώργου Αλεξόπουλου. Μαζί με τον Κώστα Δανούση, τον Γιώργο Βίδο και άλλους, διασχίζει τα λατομεία στους Αχινούς, τις αποβάθρες φόρτωσης στα Χούσλα, καθώς και άλλα σημαντικά λατομεία μαρμάρου του νησιού.

Ο Γιώργος Αλεξόπουλος (γεν. 1946, Μαρλάς, Τήνος) ξεκίνησε να εργάζεται ως μαρμαροτεχνίτης σε ηλικία 12 ετών. Αφού μετακόμισε στην Αθήνα και εργάστηκε ως τεχνικός σε κατασκευαστικά έργα, στράφηκε στις κινηματογραφικές σπουδές στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Από το 1980 και έπειτα, κατέγραψε γεγονότα της εποχής και εκφάνσεις της τοπικής κουλτούρας στη γενέτειράς του, δημιουργώντας ένα αρχείο με περισσότερα από 700 βίντεο που περιλαμβάνουν από καλαθοπλέκτες έως μονοπάτια και από τοπικές εκδηλώσεις έως λατομεία μαρμάρου.

Η Αντίπαρος, ένα από τα μικρότερα κατοικημένα νησιά των Κυκλάδων, ήταν τόπος έντονης εξορυκτικής δραστηριότητας στη νεότερη ιστορία. Η συστηματική εκμετάλλευση μεταλλευμάτων πραγματοποιήθηκε από το 1869 έως το 1917, όταν και έκλεισαν τα ορυχεία για να επαναλειτουργήσουν μόνο την περίοδο 1950-1955. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, η εξόρυξη επέδρασε καθοριστικά στο νησί, καθώς αποτέλεσε μέσο σημαντικών ξένων επενδύσεων και έναν από τους ελάχιστους τρόπους αξιοπρεπούς βιοπορισμού για τους κατοίκους. Η νότια πλευρά του νησιού –σε μια περιοχή που εκτείνεται από τα Μοναστήρια έως τον Άγιο Ηλία, τα Χατζοβούνια και το Βλαχοβούναλο περιέχει κοιτάσματα σιδήρου, μαγγανίου, μολύβδου και ψευδαργύρου. Το αρχειακό υλικό και οι σύγχρονες φωτογραφίες που παρουσιάζονται εδώ προέρχονται από το βιβλίο του Άγγελου Σινάνη Τα μεταλλεία της Αντιπάρου (2019).

Ο Άγγελος Σινάνης (γεν. 1960) είναι ερευνητής και συγγραφέας. Η σειρά οδηγών του Ταξίδια στην άλλη Ελλάδα περιλαμβάνει επιτόπια έρευνα, εμπειρίες ταξιδιωτών, σχετικά κείμενα και μαρτυρίες καθημερινών ανθρώπων, καλύπτοντας πάνω από 100 ταξιδιωτικούς προορισμούς γύρω από την Ελλάδα. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες για τον πολιτισμό, την αρχιτεκτονική και την ιστορία περιοχών στη νησιωτική και την ηπειρωτική Ελλάδα. Το τελευταίο του βιβλίο, Τα μεταλλεία της Αντιπάρου 19ος-20ός αιώνας, είναι αποτέλεσμα έρευνας 4 ετών.

Το πλούσιο υπέδαφος της Νάξου παράγει μία από τα πιο πολύτιμες ορυκτές πρώτες ύλες της περιοχής: τη σμύριδα. Τα κοιτάσματά της βρίσκονται στο βουνό της Αμμόμαξης, κοντά στα χωριά Απείρανθος, Κόρωνος και Σκαδό. Η συστηματική εξόρυξη της ναξιακής σμύριδας, που χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα για τις λειαντικές της ιδιότητες, ξεκίνησε το 1824 αποκλειστικά από το ελληνικό κράτος. Το 1925 κατασκευάστηκε εναέριος σιδηρόδρομος για τη μεταφορά της σμύριδας από τα σημεία συλλογής στο λιμάνι της Μουτσούνας. Επιλεγμένες φωτογραφίες, ηχητικά ντοκουμέντα και βίντεο από το αρχείο του Μανώλη Μανωλά –το οποίο περιλαμβάνει από φωτογραφίες των σημείων φόρτωσης στη Μουτσούνα και Λυώνα των αρχών του 20ου, που χρησιμοποιούνταν στις αρχές του 20ού αιώνα, έως σύγχρονες καταγραφές σπηλαιολογικής εξερεύνησης στα ορυχεία σμύριδας– προσφέρουν μια πλούσια επισκόπηση αυτής της ιστορίας.

Ο Μανώλης Δ. Μανωλάς (1947-2021) μεγάλωσε στην Κόρωνο της Νάξου και στην Αθήνα, όπου σπούδασε μηχανικός. Ενεργός στην πολιτική και την τοπική αυτοδιοίκηση της Νάξου, υπήρξε διά βίου ερευνητής και χρονογράφος της τοπικής ιστορίας και παράδοσης του τόπου του. Το προσωπικό του αρχείο περιλαμβάνει φωτογραφίες, βίντεο, προφορικές μαρτυρίες και άλλα τεκμήρια που προσφέρουν έναν πλούτο πληροφοριών για την Κόρωνο και την Νάξο. Μεταξύ άλλων επιτευγμάτων του, τη δεκαετία του 1990 ίδρυσε στο χωριό του λαογραφικό μουσείο, αποκατέστησε τοπικά μνημεία και οργάνωσε το «Οικομουσείο Κορώνου», ένα κοινοτικό κέντρο που σήμερα φέρει το όνομά του.

Η Μήλος, ηφαιστειογενές νησί με πλούσιο σε ορυκτά υπέδαφος, αποτελεί τόπο εξορυκτικής δραστηριότητας από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Πρόκειται για ένα από τα λίγα νησιά των Κυκλάδων όπου συνεχίζεται ενεργά η εξόρυξη μέχρι και σήμερα, με κυριότερα παραδείγματα τα ορυχεία μπεντονίτη και περλίτη, τα οποία διαχειρίζεται η πολυεθνική εταιρεία Imerys. Ιστορικά, το νησί έχει εξορύξει θείο, τραχείτη, καολίνη, ελαφρόπετρα, μαγγάνιο και αλουνίτη για ποικίλες εμπορικές χρήσεις. Φωτογραφίες και συνεντεύξεις από τα κυριότερα σημεία εξόρυξης του 20ού αιώνα –όπως τα θειωρυχεία στο Παλιόρεμα, οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις στον κόλπο της Αγγεριάς και τα ορυχεία μαγγανίου στο Βάνι μαρτυρούν τη σύνδεση εργασίας, τοπίου και εξόρυξης στο νησί.

Το Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου, το οποίο βρίσκεται στον Αδάμαντα –το κεντρικό λιμάνι του νησιού– ιδρύθηκε το 1998. Σήμερα, αποσκοπεί στην ανάδειξη της πλούσιας γεωλογικής και μεταλλευτικής ιστορίας της Μήλου και στην απόδοση τιμής σε όσους μόχθησαν για την ανάπτυξη του ορυκτού της πλούτου. Οι συλλογές του περιλαμβάνουν προφορικές μαρτυρίες και εκτενείς φωτογραφικές συλλογές από τα ιστορικά θειωρυχεία, καθώς και από την πιο πρόσφατη εξορυκτική δραστηριότητα μπεντονίτη και περλίτη. Οι φωτογραφικές και οπτικοακουστικές του μουσείου ψηφιοποιήθηκαν σε συνεργασία με το Δίκτυο Αρχιπέλαγος.

Το Εργατικό Κέντρο Μήλου ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1960. Εκπροσωπεί εργατικά σωματεία και μέλη από τη Μήλο και γειτονικά νησιά με σημαντική μεταλλευτική ιστορία, όπως η Σέριφος, η Κίμωλος και η Σίφνος. Το φωτογραφικό αρχείο του Εργατικού Κέντρου Μήλου αποτυπώνει συγκεντρώσεις και διαμαρτυρίες που έλαβαν χώρα στη διάρκεια των 40 ετών από την ίδρυσή του, στις οποίες οι εργαζόμενοι διεκδικούσαν, μεταξύ άλλων, ασφαλέστερες συνθήκες εργασίας στα ορυχεία του νησιού.

Η κύρια εξορυκτική δραστηριότητα της Σερίφου αφορούσε τα κοιτάσματα σιδήρου, με πιο ενεργή την περίοδο 1870-1964, κυρίως στη νοτιοδυτική περιοχή του νησιού, με επίκεντρο δύο χωριά που βρίσκονται σε κλειστούς προστατευμένους κόλπους: τον Κουταλά και το Μέγα Λιβάδι. Η εργατική ιστορία της εξόρυξης στη Σέριφο είναι αξιοσημείωτη για τις διεκδικήσεις των εργατών, τις απεργίες και τη συνδικαλιστική τους δράση, με αποκορύφωμα την ιστορική και αιματηρή απεργία του 1916. Σήμερα, ομάδες τοπικών κοινοτήτων όπως ο Σύλλογος Μέγα Λιβαδιού και το Κέντρο Σεριφιακών Μελετών επιδιώκουν να προσφέρουν μια σύγχρονη πλατφόρμα για να τιμήσουν και να διαφυλάξουν την πλούσια γεωλογική, βιομηχανική και κοινωνική ιστορία του νησιού.

Επιλεγμένες εικόνες και διαγράμματα από τη συλλογή του Στέφανου Εξαδάκτυλου που αποτυπώνουν την μεταλλευτική δραστηριότητα και τις στοές της δεκαετίας του 1950 παρουσιάζονται σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα ΓΑΚ Σύρου. Ο Στέφανος Εξαδάκτυλος ήταν μεταλλειολόγος στα ορυχεία στο Μέγα Λιβάδι στη Σέριφο τη δεκαετία του 1950, περίοδο κατά την οποία σημειώθηκαν σημαντικές βελτιώσεις στις μεθόδους εξόρυξης, μεταφοράς και φόρτωσης, συμπεριλαμβανομένης της εγκατάστασης μηχανικού ιμάντα μεταφοράς στον κόλπου του Κουταλά.

Τι ρόλο έχουν διαδραματίσει οι γυναίκες στην εργατική ιστορία της εξόρυξης μεταλλευμάτων; Πώς μεταβάλλεται η συλλογική μνήμη με την πάροδο του χρόνου; Ανακαλύψτε την άγνωστη ιστορία της καθοριστικής συμμετοχής των γυναικών στην απεργία των μεταλλωρύχων της Σερίφου το 1916 μέσα από το νέο πολυμεσικό-δοκιμιακό φιλμ της Σοφίας Ντώνα. Κατά τη διάρκεια της διαμονής της στο νησί τον χειμώνα του 2025 –σε συνεργασία με το Kotoki Art Space–, η καλλιτέχνις διερεύνησε τοπικά αρχεία και αφηγήσεις, αποκαλύπτοντας ίχνη της Αικατερίνης Βαλσαμάκη, μιας προσωπικότητας με κεντρικό ρόλο στην εξέγερση στα ορυχεία σιδήρου στο Μέγα Λιβάδι. Το φιλμ συνδυάζει αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και οπτικές αναπαραστάσεις βασικών χώρων και προσώπων της απεργίας του 1916, συνδέοντας την εξορυκτική παράδοση με τοπικές μυθολογίες σε μια υποθετική, πρωτότυπη αφήγηση. Δείτε το τρέιλερ πριν την πλήρη προβολή του φιλμ την άνοιξη του 2026.

Η Σοφία Ντώνα είναι εικαστικός με βάση το Μόναχο και την Αθήνα. Η καλλιτέχνις πραγματεύεται κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα μέσα από τοποειδικές πρακτικές, δημιουργώντας εγκαταστάσεις και βίντεο που αμφισβητούν καθιερωμένες αντιλήψεις για την καθημερινότητα, φέρνουν στο φως άγνωστες ιστορίες, διατηρούν μνήμες και ευαισθητοποιούν. Τα έργα της, τόσο αποκαλυπτικά όσο και ποιητικά, συνιστούν συχνά πράξεις απο-οικειοποίησης. Το 2023 συμμετείχε στο πρόγραμμα Onassis AiR του Ιδρύματος Ωνάση και το 2016 έλαβε την υποτροφία Fulbright. Είναι μέλος της εικαστικής ομάδας Errands και της κουήρ-φεμινιστικής ομάδας Νιόνια Φιλμς.

Περιηγούμενη τόπους κοινωνικής, ιστορικής και γεωλογικής σημασίας, αυτή η φωτογραφική σειρά ανιχνεύει ορυκτές μνήμες στα νησιά Τήνο, Νάξο, Αντίπαρο, Σέριφο και Μήλο. Συνυφαίνοντας γήινες και αρχειακές υλικότητες, διατρέχει διαφορετικές κλίμακες και γεωγραφίες, συνδέοντας εγκαταλελειμμένες υποδομές και δείγματα ορυκτών με ενεργά υπαίθρια ορυχεία και εργατικούς αγώνες. Ως ανασκαφή του παρόντος και συλλογική ανάμνηση του παρελθόντος, η σειρά καταδεικνύει τις μεταβλητές διαδικασίες με τις οποίες η ιστορία παγιώνεται, επικοινωνείται και μετασχηματίζεται. Οι εικόνες από κάθε νησί, ταξινομημένες σε πέντε κεφάλαια, δημιουργούν έναν αλληλένδετο ιστό σχέσεων που διαπλέκει τις αναγνώσεις μεταξύ τόπων και χρονικοτήτων.

Ο Ignacio Acosta είναι καλλιτέχνης και ερευνητής. Εργάζεται σε περιοχές που έχουν καταστεί ευάλωτες από την οικολογική εκμετάλλευση, την αποικιακή παρέμβαση και την ραγδαία καπιταλιστικοποίηση, για να κατανοήσει τόπους και τοπία που, αν και συχνά παραμελημένα, έχουν παγκόσμια σημασία. Η πολυεπίπεδη συνεργατική πρακτική του και οι χωρικές εγκαταστάσεις του επιδιώκουν να συνδέσουν το κοινό με αυτά τα σύνθετα και κρίσιμα ζητήματα. Είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Κέντρο Διεπιστημονικών Μελετών για τον Ρατσισμό (CEMFOR) του Πανεπιστημίου της Ουψάλα, Σουηδία, και συμμετέχει στο Traces of Nitrate, μια συνεργατική εικαστική έρευνα του Royal College of Arts και του Πανεπιστημίου του Μπράιτον, που χρηματοδοτείται από το βρετανικό AHRC.

Κύριοι ερευνητές
Jacob Moe, Ελένη Ζάρα

Επιστημονική επιτροπή
Charles Stewart, Κωνσταντίνος Μαυρογόνατος, Λήδα Παπαστεφανάκη

Τεχνικός ψηφιοποίησης
Χρήστος Γαρταγάνης

Επικοινωνία
Μαρία Πακτίτη

Επιμέλεια κειμένων
Κώστας Κωνσταντινίδης

Συλλογές
Μανώλης Μανωλάς, Αλέκος Φλωράκης, Γιώργος Αλεξόπουλος, Άγγελος Σινάνης, Στέφανος Εξαδάκτυλος, Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου, Εργατικό Κέντρο Μήλου

Προσκεκλημένοι καλλιτέχνες
Ignacio Acosta, Σοφία Ντώνα

Συνεργάτες
Kotoki Art Space Serifos, Σύλλογος Μέγα Λιβαδίου Σερίφου, Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου, Εργατικό Κέντρο Μήλου, Οικομουσείο Κορώνου, Imerys Βιομηχανικά Ορυκτά Ελλάς Α.Ε., Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα ΓΑΚ Σύρου

Χορηγός εξοπλισμού
Rentphotovideo

Ευχαριστίες
Πέτρος Αναματερός, Γιάννης Βασιλόπουλος, Άννα Βόγλη, Κώστας Δανούσης, Μάρτιν Ένγκι, Γκέλη Δουγέκου, Μανούσος Κάντζος, Παύλος Κοτρωνάκης, Ανδρέας Λαπούρτας, Θοδωρής Λιβάνιος, Γιώργος Μαγουλάς, Κατερίνα Μανωλά, Γιώργος Μανωλάς, Μανώλης Μικέλης, Μιχάλης Μωραΐτης, Ματίας Νόιμαν, Περικλής Νίνος, Έφη Ξηρού, Κώστας Ρεβύνθης, Ναταλία Ρουμελιώτη, Ιωάννης Σανούδος, Γιώργος Σιδέρης, Ιωάννης Σπιλάνης, Σπύρος Σουβλάκης, Στράτος Τσιαλίκης, Ειρήνη Τόλιου, Άννα Ταβουλάρη, Γιάννης Χαβάκης, Λεωνίδας Χαλεπάς

Πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα και με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.